شاعران آذربایجان؛ پاسداران زبان و هویت
آشنایی با زندگی و آثار شاعران بزرگ آذربایجان نشان میدهد که چگونه زبان، فرهنگ و عشق به وطن در شعرهایشان تنیده شده است.
نقش شاعران آذربایجان در حفظ زبان و فرهنگ
شاعران آذربایجان در طول تاریخ، نهتنها نگهبانان زبان ترکی آذربایجانی، بلکه پیامآوران فرهنگ، عشق، عرفان و مقاومت بودهاند. از نسیمی تا فضولی، از شهریار تا ساهر، این شاعران با کلمات خود، روح ملت را زنده نگه داشتهاند.
شاعران کلاسیک آذربایجان
در طول تاریخ، آذربایجان همواره زادگاه و مأوای شاعرانی بوده که با زبان دل، فرهنگ و هویت مردم خود را پاس داشتهاند. عمادالدین نسیمی در قرن چهاردهم با اشعار عارفانهاش، روح حقیقتجویی را در شعر دمید و از پیشگامان ادبیات تُرکی شد. پس از او، ملا محمد فضولی در قرن شانزدهم، با غزلهای عاشقانه و عارفانه، زبان ترکی را به اوج بلاغت و ژرفا رساند.
شاعران معاصر آذربایجان
در دوران معاصر، استاد محمدحسین شهریار با آثاری ماندگار چون حیدربابایه سلام، پیوندی عمیق میان سنت و نوگرایی برقرار کرد و صدای مردم آذربایجان را فراتر از مرزها رساند. همچنین حبیب ساهر با شعرهای اجتماعی و نوگرایانه، پلی میان ادبیات کلاسیک و مدرن ساخت.
✒️ نظامی گنجوی
گئجه خلوتجه بيزه سئوگيلي يار گلميش ايدي
اوزو آيدان دا دورو نازلي نيگار گلميش ايدي
تر آخيب گول ياناغيندان، بولود اؤتموشدو آيي
اونو دوشمن مي قوووب، كؤنلو قوبار گلميش ايدي
اونا من گؤز يئتيريب خلوتي باخديم، باخديم
اووچونون اوولاغينا كؤرپه شيكار گلميش ايدي
اويويوب هر ايكيميز راحت اولوب بير ياتديق
بختيمين باغچاسينا گوللو باهار گلميش ايدي
دئدي : گئتمك دمي دير، سؤيله، نه ايسترسن يار
بير اؤپوش ايستهديم اوندان يئري وار، گلميش ايدي
آغلاييب گئتدي او يار، گؤز ياشي يانديردي مني
اودلارا ياندي ديليم ، سانكي شرار گلميش ايدي
ائي نظامي! دئدي بيردن آييليب، گؤردوم او يوخ
دئمه رؤيادا بيزه چشمي خومار گلميش ايدي
اوزو آيدان دا دورو نازلي نيگار گلميش ايدي
تر آخيب گول ياناغيندان، بولود اؤتموشدو آيي
اونو دوشمن مي قوووب، كؤنلو قوبار گلميش ايدي
اونا من گؤز يئتيريب خلوتي باخديم، باخديم
اووچونون اوولاغينا كؤرپه شيكار گلميش ايدي
اويويوب هر ايكيميز راحت اولوب بير ياتديق
بختيمين باغچاسينا گوللو باهار گلميش ايدي
دئدي : گئتمك دمي دير، سؤيله، نه ايسترسن يار
بير اؤپوش ايستهديم اوندان يئري وار، گلميش ايدي
آغلاييب گئتدي او يار، گؤز ياشي يانديردي مني
اودلارا ياندي ديليم ، سانكي شرار گلميش ايدي
ائي نظامي! دئدي بيردن آييليب، گؤردوم او يوخ
دئمه رؤيادا بيزه چشمي خومار گلميش ايدي
✒️ ملا محمد فضولی
منده مجنوندان فزون عاشیقلیک استعدادی وار
عاشق صادق منم، مجنونون آنجاق آدی وار!
نولا قان تؤکمکده ماهر اولسا چشمیم مردمی
نطفهی قابل دورور غمزهن کیمی اوستادی وار!
قیل تفاخر کیم سنینده وار منیم تک عاشقین
لیلینین مجنونو، شیرینین اگر فرهادی وار
اهل تمکینم، منی بنزتمه ای گول بولبوله
درده یوخ صبری اونون هر لحظه مین فریادی وار
اؤیله بد حالم کی احوالیم گؤرنده شاد اولور
هر کیمین کیم دور جوروندن دلِ ناشادی وار
گزمه ای کؤنلوم قوشو غافل فضای عشقده
کیم بو صحرانین گذرگاهیندا چوخ صیادی وار
ای فضولی! عشق منعین قیلما ناصحدن قبول
عقل تدبیری دیر اول، سانما کی بیر بُنیادی وار
عاشق صادق منم، مجنونون آنجاق آدی وار!
نولا قان تؤکمکده ماهر اولسا چشمیم مردمی
نطفهی قابل دورور غمزهن کیمی اوستادی وار!
قیل تفاخر کیم سنینده وار منیم تک عاشقین
لیلینین مجنونو، شیرینین اگر فرهادی وار
اهل تمکینم، منی بنزتمه ای گول بولبوله
درده یوخ صبری اونون هر لحظه مین فریادی وار
اؤیله بد حالم کی احوالیم گؤرنده شاد اولور
هر کیمین کیم دور جوروندن دلِ ناشادی وار
گزمه ای کؤنلوم قوشو غافل فضای عشقده
کیم بو صحرانین گذرگاهیندا چوخ صیادی وار
ای فضولی! عشق منعین قیلما ناصحدن قبول
عقل تدبیری دیر اول، سانما کی بیر بُنیادی وار
✒️ سید عظیم شیروانی
نییلیرم گولزاری کیم، سن گولعذاریمسان منیم،
سونبولوم، سرویم، گولوم، باغیم، باهاریمسان منیم.
دولسا عالم خوبلردن ایستمم، زیرا کی، سن
خوبلردن، سئودیگیم، زیبا نگاریمسان منیم.
گاه آلیرسان جانیمی، گاهی وئریرسن جان منه،
سن مگر کیم، ای بت طناز، تاریمسان منیم.
گلمه نعشیم اوسته وئرسم حسرتیندن جان اگر،
غیریلر تا اولماسین آگه کی، یاریمسان منیم.
باشیمین تاجی غبار مقدمیندیر، ای صنم،
سن سریر عزت اوزره تاجداریمسان منیم.
سروریم، شاهیم، پناهیم،
هر نه واریمسان منیم.
سونبولوم، سرویم، گولوم، باغیم، باهاریمسان منیم.
دولسا عالم خوبلردن ایستمم، زیرا کی، سن
خوبلردن، سئودیگیم، زیبا نگاریمسان منیم.
گاه آلیرسان جانیمی، گاهی وئریرسن جان منه،
سن مگر کیم، ای بت طناز، تاریمسان منیم.
گلمه نعشیم اوسته وئرسم حسرتیندن جان اگر،
غیریلر تا اولماسین آگه کی، یاریمسان منیم.
باشیمین تاجی غبار مقدمیندیر، ای صنم،
سن سریر عزت اوزره تاجداریمسان منیم.
سروریم، شاهیم، پناهیم،
هر نه واریمسان منیم.
✒️ خاقانی شروانی
جانیم نه قدر وار، منه جانان، سن اولارسان
جاندان دا عزیز اولسا، بیر اینسان، سن اولارسان
سن ایندیهتک قلبیم اوچون، قلبدین ای یار
بوندان سورادا، جانیم اوچون جان، سن اولارسان
هر یاریم ایر اولسا، اونون مرهمی، سنسن
هر دردیم اولارسا، اونا درمان، سن اولارسان
کونلون نئجه ایسترسه، ائیله ور منه فرمان
عومروم نه قدر وار، منه سولطان، سن اولارسان
ائیلرسم اگر شرحینی، ایمانیله کوفرون
باش حرفیله، سرلوحهٔ دیوان، سن اولارسان
بوندان بئله آلادتما منی، کوفرله دینله
خاقانیه هم کوفر و هم ایمان، سن اولارسان
خاقانی نهدیر، گلسن اگر ای گوزو شهلا
البتهکی خاقانیه خاقان، سن اولارسان
جاندان دا عزیز اولسا، بیر اینسان، سن اولارسان
سن ایندیهتک قلبیم اوچون، قلبدین ای یار
بوندان سورادا، جانیم اوچون جان، سن اولارسان
هر یاریم ایر اولسا، اونون مرهمی، سنسن
هر دردیم اولارسا، اونا درمان، سن اولارسان
کونلون نئجه ایسترسه، ائیله ور منه فرمان
عومروم نه قدر وار، منه سولطان، سن اولارسان
ائیلرسم اگر شرحینی، ایمانیله کوفرون
باش حرفیله، سرلوحهٔ دیوان، سن اولارسان
بوندان بئله آلادتما منی، کوفرله دینله
خاقانیه هم کوفر و هم ایمان، سن اولارسان
خاقانی نهدیر، گلسن اگر ای گوزو شهلا
البتهکی خاقانیه خاقان، سن اولارسان
✒️ واحد
کیمده واردیر گؤزلیم، سنده اولان جاذبهلر
سَنه دنیاده مگر، عاشق اولان دا غم ائلر؟
بس دیر اولدورمیهجکسن، گؤزلیم دنیانی
هر یوزی گؤیچک اولان دا، بوقدر چمخم ائلر
اینجیمه گؤز یاشیم آخسا، سنی گؤردوکده گولوم
گول آچیلدیخجا باهار فصلی، بولود شبنم ائلر
ناز و غمزهن، یئریشین، شوخ باخیشین عالمدیر
بیرده زولفون اوزه توکسن، اودا بیر عالم ائلر
حیف سن گزمه یاراشماز سنه، بیگانه ایله
او آچیب سرینی دنیایه، سنی محرم ائلر
واحدم عمرومو من، عشقیله صرف ایلهمیشم
عشق یا اؤلدورر آخیر، یا منی آدم ائلر
سَنه دنیاده مگر، عاشق اولان دا غم ائلر؟
بس دیر اولدورمیهجکسن، گؤزلیم دنیانی
هر یوزی گؤیچک اولان دا، بوقدر چمخم ائلر
اینجیمه گؤز یاشیم آخسا، سنی گؤردوکده گولوم
گول آچیلدیخجا باهار فصلی، بولود شبنم ائلر
ناز و غمزهن، یئریشین، شوخ باخیشین عالمدیر
بیرده زولفون اوزه توکسن، اودا بیر عالم ائلر
حیف سن گزمه یاراشماز سنه، بیگانه ایله
او آچیب سرینی دنیایه، سنی محرم ائلر
واحدم عمرومو من، عشقیله صرف ایلهمیشم
عشق یا اؤلدورر آخیر، یا منی آدم ائلر
✍️ نسیمی
دلبرا! دل سندن اؤزگه بیر داهی یار ایستهمز
چون میسر اولدو وصلین، غیر دلدار ایستهمز
کؤنلومه عشقینی قسمت چون ازلدن قیلدی حق
تا ابد عشقیدن اؤزگه نسنه، زینهار ایستهمز
کؤنلومون منصورو چون کیم زلفونو ائدیندی دار
یعنی کیم منصور اولان، زلفونده بردار ایستهمز
من کسيلديم ما سویاللهدن بوگون، ای مدعی!
واحد اولدوم یار ایله، عاشق اولان وار ایستهمز
بو دل بیچارهدن سوردوم نهدیر در دینهام؟
دلبرین لعلیندن آیری، هیچ تیمار ایستهمز
بو گؤنول شرحینی هیجرین چون کی بیمار ایلهدی
گل کی سندن اؤزگه دل، معمور و معمار ایستهمز
چون لبین آب حیاتیدیر حیات عمرومون
بو نسیمی سندن آیری، لیس فیالدار ایستهمز
چون میسر اولدو وصلین، غیر دلدار ایستهمز
کؤنلومه عشقینی قسمت چون ازلدن قیلدی حق
تا ابد عشقیدن اؤزگه نسنه، زینهار ایستهمز
کؤنلومون منصورو چون کیم زلفونو ائدیندی دار
یعنی کیم منصور اولان، زلفونده بردار ایستهمز
من کسيلديم ما سویاللهدن بوگون، ای مدعی!
واحد اولدوم یار ایله، عاشق اولان وار ایستهمز
بو دل بیچارهدن سوردوم نهدیر در دینهام؟
دلبرین لعلیندن آیری، هیچ تیمار ایستهمز
بو گؤنول شرحینی هیجرین چون کی بیمار ایلهدی
گل کی سندن اؤزگه دل، معمور و معمار ایستهمز
چون لبین آب حیاتیدیر حیات عمرومون
بو نسیمی سندن آیری، لیس فیالدار ایستهمز
✒️ تاریم منیم – استاد شهریار
سیزلاییر احوالیما صوبحه قدر تاریم منیم
تکجه تاریمدیر قارا گونلرده غمخواریم منیم
چوخ وفالی دوستلاریم واردیر، یامان گون گلجهیین
تاردان اؤزگه قالماییر یار وفاداریم منیم
یئر توتوب غمخانهده، قیلدیم فراموش عالمی
من تارین غمخواری اولدوم، تار غمخواریم منیم
گؤزلریمه هر تبسم سانجیلیر نئشتر کیمی
کیپریگی خنجردی، آه، اول بیوفا یاریم منیم
آسمان آلدی کناریمدان آی اوزلو یاریمی
یاش توکر اولدوز کیمی بو چشم خونباریم منیم
ای بو غملی گونلومون تاب و توانی، سویله بیر
عهد و پیمانین نه اولدو، نولدو ایلغاریم منیم
شهریارم، گرچی من سؤز مولکونون سلطانییم
گؤز یاشیمدان باشقا یوخدور درِّ شهواریم منیم
تکجه تاریمدیر قارا گونلرده غمخواریم منیم
چوخ وفالی دوستلاریم واردیر، یامان گون گلجهیین
تاردان اؤزگه قالماییر یار وفاداریم منیم
یئر توتوب غمخانهده، قیلدیم فراموش عالمی
من تارین غمخواری اولدوم، تار غمخواریم منیم
گؤزلریمه هر تبسم سانجیلیر نئشتر کیمی
کیپریگی خنجردی، آه، اول بیوفا یاریم منیم
آسمان آلدی کناریمدان آی اوزلو یاریمی
یاش توکر اولدوز کیمی بو چشم خونباریم منیم
ای بو غملی گونلومون تاب و توانی، سویله بیر
عهد و پیمانین نه اولدو، نولدو ایلغاریم منیم
شهریارم، گرچی من سؤز مولکونون سلطانییم
گؤز یاشیمدان باشقا یوخدور درِّ شهواریم منیم
✒️ گئجه لر – استاد عباس بارز
تنگ اولور باشیما تَکلیک ساری، عالم گئجهلر
بیر نفر اولمادی منله اولا همدم گئجهلر
عشقه بیگانه اولانلار نه بیلیر کیم نه چکیر
چکمهسین من چکنی، اهل جهنم گئجهلر
بیر منم، بیر بو قلم، بیرده بو ویرانه کونول
اوچوموزده گلیرک نالهیه با هم گئجهلر
کیمسه بیلمز اورگیم سیررینی دونیادا منیم
یاز قلم دورما، کی سنسن منه محرم گئجهلر
یارالی کونلومه کندور وورولان یارهلره
مهربان یار الی ایستر قویا مرهم گئجهلر
نه وئرر گوندوزو مهلت منه هیجران ستمی
نه قویار باش یئره، بیر لحظه قویم غم گئجهلر
بیر نفر اولمادی منله اولا همدم گئجهلر
عشقه بیگانه اولانلار نه بیلیر کیم نه چکیر
چکمهسین من چکنی، اهل جهنم گئجهلر
بیر منم، بیر بو قلم، بیرده بو ویرانه کونول
اوچوموزده گلیرک نالهیه با هم گئجهلر
کیمسه بیلمز اورگیم سیررینی دونیادا منیم
یاز قلم دورما، کی سنسن منه محرم گئجهلر
یارالی کونلومه کندور وورولان یارهلره
مهربان یار الی ایستر قویا مرهم گئجهلر
نه وئرر گوندوزو مهلت منه هیجران ستمی
نه قویار باش یئره، بیر لحظه قویم غم گئجهلر
✒️ یار آغلادی من آغلادیم – هوشنگ جعفری
یارین بویون قوجاقلادیم، یار آغلادی من آغلادیم
ییغیشدی قونشولار بوتون جار، آغلادی من آغلادیم
ایله کی اسدی بیر خزان، سارالدی گولریم منیم
خبر چاتینجا بلبوله خار، آغلادی من آغلادیم
او باشی قارلی داغلارا دانیشدیم آیریلیق سوزون
بیر آه چکیب باشینداکی قار، آغلادی من آغلادیم
باغیمدا نار آغاجلاری منی گوروب دانیشدیلار
بویومی زیتون اوخشادی نار، آغلادی من آغلادیم
اورک سوزون دیدیم تارا، سیملر اولدی پارا پارا
یاواش یاواش سیزیلادی تار، آغلادی من آغلادیم
دیدیم که حق منیمکیدی، باشیمی چکدیلر دارا
طناب کسنده بوینومی دار، آغلادی من آغلادیم
ییغیشدی قونشولار بوتون جار، آغلادی من آغلادیم
ایله کی اسدی بیر خزان، سارالدی گولریم منیم
خبر چاتینجا بلبوله خار، آغلادی من آغلادیم
او باشی قارلی داغلارا دانیشدیم آیریلیق سوزون
بیر آه چکیب باشینداکی قار، آغلادی من آغلادیم
باغیمدا نار آغاجلاری منی گوروب دانیشدیلار
بویومی زیتون اوخشادی نار، آغلادی من آغلادیم
اورک سوزون دیدیم تارا، سیملر اولدی پارا پارا
یاواش یاواش سیزیلادی تار، آغلادی من آغلادیم
دیدیم که حق منیمکیدی، باشیمی چکدیلر دارا
طناب کسنده بوینومی دار، آغلادی من آغلادیم
عاشیق علیاکبر
(سونگونلی عاشیق علاهبر)
سئوگولوم باشووا دونسون ملکلر
سئوگی دنیاسیندا سلطان سان نهسن
بوتون بو دنیانی بورویوب عطرین
دسته قیزیل گولسن، ریحان سان نهسن
ساکیت سولار کیمین بعضن آخیرسان
گویوللر یاندیریب جانلر یاخیرسان
هر دن دونوب جیران کیمی باخیرسان
یوخسا کی اوزونن حیران سان نهسن
سندهدیر عاشیق علاهبرین دردینین علاجی
اوزومده بیلیمیرم، لقمان سان نهسن
سئوگی دنیاسیندا سلطان سان نهسن
بوتون بو دنیانی بورویوب عطرین
دسته قیزیل گولسن، ریحان سان نهسن
ساکیت سولار کیمین بعضن آخیرسان
گویوللر یاندیریب جانلر یاخیرسان
هر دن دونوب جیران کیمی باخیرسان
یوخسا کی اوزونن حیران سان نهسن
سندهدیر عاشیق علاهبرین دردینین علاجی
اوزومده بیلیمیرم، لقمان سان نهسن